دو هفته پس از كناره گيرى رضاشاه از سلطنت، گروهى از زندانيان سياسى كه اعضاى گروه معروف ۵۳ نفر بودند، پایه گذار تاسیس حزبی گشتند که تا سال ها يكى از تأثيرگذارترين گروه هاى سياسى در عرصه سياست ايران بود. در جلسه هيأت مؤسس حزب توده ايران كه در منزل سليمان ميرزا اسكندرى تشكيل شده بود، ۲۷ عضو آزاد شده گروه ۵۳ نفر، از جمله محمد يزدى، ايرج اسكندرى، عباس اسكندرى، رضا روستا، مرتضى يزدى، رضا رادمنش، عبدالحسين نوشين، محمد بهرامى، بزرگ علوى و على اميرخيزى شركت داشتند. سليمان ميرزا اسكندرى در همان نخستين جلسه به عنوان دبيركل حزب انتخاب شد. نخستين اهداف گروه، تأمين آزادى اعضاى ۵۳ نفر كه هنوز زندانى بودند، تثبيت حزب توده به عنوان يك سازمان قانونى، انتشار يك روزنامه و تدوين برنامه اى بود كه بتواند علاوه بر ماركسيست ها، دموكرات ها و اصلاح طلبان غيرماركسيست راديكال را نيز جذب كند. حزب توده به رغم موفقيت هايى كه به ويژه در سال هاى اول در گسترش به نقاط مختلف كشور داشت، هرگز به اهداف بلندپروازانه اش نرسيد. اين حزب در دو سال نخست فعاليت، سازمان خود را در مناطق شمال كشور (كه تحت اشغال ارتش اتحاد شوروى بود) گسترش داد. سپس به عضوگيرى در جنوب كشور (به ويژه ميان كارگران صنعت نفت) پرداخت. تشكيل دولت خودمختار آذربايجان توسط پيشه ورى و آغاز غائله آذربايجان، حزب توده را در شرايط انتخاب دشوار قرار داد. قوام، نخست وزير وقت ابتدا به حزب نزديك شد و حتى اعضاى آن را در كابينه خود به كار گرفت، اما بعد…